کلیسای غوطه ور ایزنیک: رازهای یک باسیلیکای 1600 ساله - هیو بلاگ

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

کشف شگفت‌انگیز در اعماق آب

در سال 2014، طی یک عملیات عکس‌برداری هوایی که برای تهیه نقشه املاک و مستغلات منطقه انجام می‌شد، خطوط یک سازه بزرگ به طور کاملاً غیرمنتظره در زیر آب مشاهده شد. این بقایا در عمق تقریبی 2 تا 3 متری و در فاصله حدود 50 متری از ساحل دریاچه قرار داشتند. این کشف به قدری مهم بود که مؤسسه باستان‌شناسی آمریکا آن را به عنوان یکی از 10 کشف برتر باستان‌شناسی جهان در سال 2014 معرفی کرد.

تاریخچه و پیشینه کلیسا

زندگی‌نامه، شهادت و قداست سنت نئوفیتوس

تحقیقات باستان‌شناسی نشان داد که این سازه، بقایای یک باسیلیکا (نوعی کلیسای بزرگ رومی) است که به سنت نئوفیتوس تقدیم شده بود.

• زندگی و ایمان: بر اساس زندگی‌نامه‌های قدیسان (hagiography)، نئوفیتوس در دوران حکومت امپراتور دیوکلتیان (284-305 میلادی) از پدر و مادری مسیحی در شهر نیقیه به دنیا آمد. این دوران مصادف با یکی از شدیدترین دوره‌های آزار و اذیت مسیحیان بود. زندگی‌نامه او با داستان‌های معجزه‌آسا آمیخته است؛ از جمله اینکه در کودکی با ضربه انگشت خود از سنگی آب جاری کرد و بعدها به راهنمایی یک کبوتر سفید، در غاری در کوه المپوس (اولوداغ امروزی) به عبادت پرداخت.

• شهادت در راه ایمان: در حدود سال 303 میلادی، زمانی که تنها 15 یا 16 سال داشت، به نیقیه بازگشت تا با آزار مسیحیان مقابله کند. او با شجاعت در برابر فرماندار روم ایستاد و از پرستش خدایان پاگانی سر باز زد. به همین دلیل، او را به وحشیانه‌ترین شکل شکنجه کردند و سرانجام، یک سرباز رومی با ضربه شمشیر یا نیزه، او را در همان سواحل دریاچه ایزنیک به شهادت رساند.

• قداست مکان: شهادت نئوفیتوس 10 سال پیش از صدور فرمان میلان (313 میلادی) که به مسیحیت آزادی بخشید، رخ داد. در فرهنگ مسیحیت اولیه، مکان شهادت یا دفن شهدا (Martyrium) مقدس شمرده می‌شد. ساخت کلیسا بر روی این مکان‌ها سنتی رایج بود تا هم یاد شهید گرامی داشته شود و هم مکان عبادت متبرک گردد.

ساخت، معماری و تخریب چندمرحله‌ای

• تاریخ ساخت: برخلاف تصورات اولیه، تحلیل دقیق سکه‌های یافت‌شده در مقبره‌های زیر دیوار "بِما" (Bema - سکوی خطابه کلیسا)، نشان می‌دهد که تاریخ ساخت کلیسا پس از سال 390 میلادی بوده است. این بنا یک "باسیلیکا" است، نوعی تالار مستطیل شکل رومی که در معماری کلیسایی اولیه به کار می‌رفت و معمولاً شامل یک شبستان اصلی در مرکز و دو یا چند شبستان جانبی است که با ردیف ستون‌ها از هم جدا شده و به یک محراب نیم‌دایره‌ای ختم می‌شود. کاوش‌ها نشان داده‌اند که کف اولیه کلیسا فاقد موزاییک یا سنگ‌فرش بوده و احتمالاً از چوب یا خاک کوبیده ساخته شده بود که نشان‌دهنده ساختاری ساده‌تر در مراحل اولیه است.

• زلزله ویرانگر 740 میلادی: اسناد تاریخی بیزانسی، وقوع یک زلزله فاجعه‌بار در 26 اکتبر سال 740 میلادی را تأیید می‌کنند که خرابی‌های گسترده‌ای در قسطنطنیه و شهرهای منطقه از جمله نیقیه به بار آورد. مورخی به نام تئوفانس ذکر کرده که در اثر این زلزله، تنها یک کلیسا در نیقیه سالم باقی ماند. برای مدت‌ها تصور می‌شد این زلزله عامل اصلی غرق شدن کلیسا بوده است.

• تخریب چندمرحله‌ای و زلزله 1065 میلادی: شواهد جدیدتر، به‌ویژه کشف مصنوعات متعدد متعلق به قرون 11 تا 13 میلادی، این روایت را پیچیده‌تر کرده است. نظریه جدیدتر که توسط تیم کاوش ارائه شده، بیان می‌کند که کلیسا احتمالاً در زلزله دیگری در سال 1065 میلادی آسیب جدی دیده، اما به طور کامل تخریب نشده و تا قرن سیزدهم به نوعی مورد استفاده بوده و سپس به طور کامل متروکه و در آب‌های دریاچه فرو رفته است.

کاوش‌های باستان‌شناسی و یافته‌های کلیدی

از سال 2015، تیمی به رهبری دکتر مصطفی شاهین، رئیس بخش باستان‌شناسی دانشگاه بورسا اولوداغ، کاوش‌های سیستماتیک زیر آب را آغاز کردند.

• تکنیک‌ها و چالش‌ها: تیم کاوش با استفاده از یک سیستم مکش خلاء و نازل‌های قوی، رسوبات را بدون آسیب به بقایای شکننده به ساحل منتقل کرده تا مورد بررسی دقیق قرار گیرند. با نمایان شدن بقایا به دلیل خشکسالی، این پروژه از یک کاوش صرفاً زیرآبی به یک پروژه "باستان‌شناسی محوطه مرطوب" (wet-site archaeology) تبدیل شده است.

مصنوعات کشف‌شده: پنجره‌ای به زندگی روزمره و عبادی

• سکه‌ها: مجموعه متنوعی از سکه‌ها کشف شده که تاریخ چندلایه این مکان را نشان می‌دهد: سکه‌های رومی از دوران امپراتور آنتونینوس پیوس (138-165 م.) که به دوره پیش از ساخت کلیسا اشاره دارند ، یک سکه فولیس برنزی از دوران هلنا، مادر کنستانتین کبیر (مربوط به 328-329 م.) ، و مهم‌تر از همه، تعداد قابل توجهی سکه‌های "اسکیفات" (Scyphate) یا فنجانی‌شکل، که مشخصه قرون 11 تا 13 میلادی در بیزانس هستند. وجود این سکه‌های متأخر، نظریه تخریب چندمرحله‌ای را تقویت می‌کند.
• سفال، شیشه و مُهر سربی: تعداد زیادی قطعات سرامیکی متعلق به قرون 11 تا 13 میلادی، قطعات دستبند و ظروف شیشه‌ای و یک مُهر سربی منحصربه‌فرد کشف شده است. بر روی این مهر، تصویر یک "قدیس سرباز" و در روی دیگر، نماد "کریسمون" (مونوگرام نام مسیح) حک شده که ارتباط مستقیم این مکان با هویت مسیحی و احتمالاً جایگاه نظامی یا اداری افراد مرتبط با آن را نشان می‌دهد.

مقبره‌ها، آداب تدفین و نظریه معبد آپولو

• کلیسای زیارتی و آداب تدفین: چندین گور شامل اسکلت‌هایی از کودکان و بزرگسالان در داخل و اطراف کلیسا کشف شد. وجود این مقبره‌ها نشان می‌دهد که کلیسای سنت نئوفیتوس یک "کلیسای زیارتی" بوده است؛ مکانی که مسیحیان مؤمن آرزو داشتند در نزدیکی آن به خاک سپرده شوند. اسکلت‌ها پس از مستندسازی و تحلیل‌های انسان‌شناسی، با احترام به مکان اصلی خود بازگردانده می‌شوند.
• نظریه معبد آپولو: دکتر شاهین معتقد است که کلیسا بر روی یک معبد پاگانی ساخته شده که به آپولو، خدای خورشید، اختصاص داشته است. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که امپراتور کومودوس (180-192 م.) معبدی برای آپولو در خارج از دیوارهای شهر ساخته بود. ساخت کلیسا بر روی معابد پاگانی، نمادی از پیروزی مسیحیت و یک رویه رایج در آن دوران بود.

ایزنیک (نیقیه): شهری با تاریخ غنی

شهر ایزنیک که در گذشته نیقیه نام داشت، یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی، سیاسی و مذهبی جهان باستان است.

جایگاه استراتژیک و پایتخت امپراتوری در تبعید

• مرکز نظامی و تجاری: نیقیه به دلیل موقعیت استراتژیک در مسیر جاده‌های اصلی نظامی و تجاری، یک مرکز مهم شهری و نظامی در دوران روم و بیزانس بود.
• پایتخت امپراتوری نیقیه (1204-1261): پس از سقوط قسطنطنیه به دست شوالیه‌های جنگ صلیبی چهارم در سال 1204، نیقیه به پایتخت "امپراتوری نیقیه"، یعنی دولت در تبعید بیزانس، تبدیل شد. به مدت 57 سال، این شهر مرکز مقاومت نظامی و کانون فرهنگی برای حفظ میراث بیزانس بود تا اینکه در سال 1261 قسطنطنیه بازپس گرفته شد.

میزبان اولین شورای جهانی مسیحیت (325 میلادی)

• دلایل برگزاری و جدال آریانی: در اوایل قرن چهارم، دیدگاه آریوس، کشیشی از اسکندریه، مبنی بر اینکه عیسی مسیح مخلوق و ناهم‌ذات با خدای پدر است، وحدت کلیسا را تهدید می‌کرد. امپراتور کنستانتین بزرگ برای حل این مناقشه دستور تشکیل یک شورای جهانی را صادر کرد.
• اعتقادنامه نیقیه: در این شورا، دیدگاه آریوس محکوم گردید و اعتقادنامه نیقیه تدوین شد. این اعتقادنامه با استفاده از واژه یونانی Homoousios (هم‌ذات)، اعلام کرد که پسر "مولود است و نه مخلوق، و هم‌ذات با پدر است". این بیانیه به سنگ بنای الهیات تثلیثی در مسیحیت تبدیل شد.

آینده محوطه: از موزه زیر آب تا مقصد زیارتی جهانی

تأثیر خشکسالی و چالش‌های حفاظتی

در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح آب دریاچه باعث نمایان شدن کامل بقایای کلیسا شده است. این سازه که قرن‌ها توسط آب محافظت می‌شد، اکنون در معرض فرسایش شدید ناشی از باد، باران و تغییرات دما قرار گرفته و ساختارهای آسیب‌پذیر آن را با خطر تخریب سریع مواجه کرده است.

پروژه موزه زیر آب و مقصد زیارتی

طرحی جاه‌طلبانه برای تبدیل این مکان به اولین موزه باستان‌شناسی زیر آب ترکیه در حال بررسی است.

• جزئیات طرح پیشنهادی: این پروژه شامل ساخت اسکله‌های شناور، مسیرهای پیاده‌روی، یک برج دیدبانی 20 متری و حتی اتاقک‌های شیشه‌ای برای بازدید و دعا در زیر آب است. این مجموعه همچنین شامل انبارهای حفاری و فضاهای نمایشگاهی خواهد بود.
• وضعیت فعلی و آینده پروژه: با وجود تأیید اولیه، نمایان شدن بقایا به دلیل خشکسالی، آینده طرح "موزه زیر آب" را با ابهام روبرو کرده است. عدم وجود گزارش‌های جدید ممکن است نشان‌دهنده بازنگری در طرح به دلیل چالش‌های فنی و مالی باشد.

واکنش جوامع مسیحی و اهمیت زیارتی

کشف این کلیسا، به ویژه با نزدیک شدن به هزار و هفتصدمین سالگرد شورای اول نیقیه، توجه رهبران مسیحی را به خود جلب کرده است.

• بازدیدهای مذهبی: پاتریارک بارتولومیو اول، رهبر معنوی کلیسای ارتدکس جهان، از این محوطه بازدید کرده و بر اهمیت آن تأکید نموده است. گزارش‌هایی نیز مبنی بر قصد پاپ برای بازدید از ایزنیک منتشر شده است.
• مقصد زیارتی: پس از این کشف، ایزنیک شاهد افزایش چشمگیر بازدید گردشگران و زائران مسیحی بوده و به یک مقصد نمادین زیارتی تبدیل شده است.

خلاصه

کلیسای غوطه‌ور ایزنیک، یک باسیلیکای 1600 ساله بیزانسی است که در سال 2014 به طور تصادفی در دریاچه ایزنیک ترکیه کشف شد. این کلیسا به سنت نئوفیتوس، شهیدی که در سال 303 میلادی در همین مکان به قتل رسید، تقدیم شده است. تحلیل سکه‌ها تاریخ ساخت آن را پس از سال 390 میلادی و بر روی بقایای یک معبد پاگانی آپولو تعیین کرده است. شواهد جدید، از جمله مصنوعات قرون 11 تا 13 میلادی، نشان می‌دهد که این بنا پس از آسیب اولیه در زلزله 740 میلادی، احتمالاً در زلزله 1065 میلادی دچار تخریب نهایی شده و سپس به زیر آب فرو رفته است. این کشف در شهر نیقیه صورت گرفته که میزبان اولین شورای جهانی مسیحیت (325 م.) و پایتخت امپراتوری بیزانس در تبعید (1204-1261) بوده است. کاوش‌ها منجر به کشف مقبره‌های متعدد شده که نشان‌دهنده کاربری "زیارتی" کلیسا است. در سال‌های اخیر، خشکسالی باعث نمایان شدن کامل بقایا و ایجاد چالش‌های حفاظتی جدی شده است. با این حال، این مکان به یک مقصد زیارتی مهم تبدیل شده و با بازدید پاتریارک بارتولومیو اول، اهمیت مذهبی آن بیش از پیش برجسته شده است.